Osoby z niepełnosprawnościami spotykamy właściwie codziennie. Bywa tak, że nie wiemy jak w ich towarzystwie się zachować, kiedy zaoferować pomoc i czy w ogóle to zrobić. Nie zdajemy sobie sprawy z tego, że najczęściej wystarczy zapytać wprost. Co jeszcze? Jak się poprawnie komunikować? Zapraszam do lektury. 

Komunikacja z osobami z niepełnosprawnościami – ogólne zasady, które warto znać

Zanim przejdę do omówienia poszczególnych rodzajów niepełnosprawności (bo inaczej będziemy się komunikować z osobą jeżdżącą na wózku inwalidzkim, a inaczej na przykład z osobą z zespołem Downa), przedstawię kilka ogólnie przyjętych zasad savoir vivre

W obecności osoby z niepełnosprawnością:

  • Nie czuj się niezręcznie, a przynajmniej tego nie okazuj. Twój rozmówca to wyczuje i na pewno nie będzie mu przyjemnie. To taki sam człowiek jak Ty i naprawdę nie ma potrzeby nerwowego uciekania wzrokiem czy uśmiechania się co chwilę. 
  • Zastanów się zanim zainicjujesz kontakt fizyczny. To szczególnie ważne w przypadku osób z niepełnosprawnością fizyczną. Niektórzy z nich potrzebują rąk do utrzymania równowagi albo nie są w stanie precyzyjnie ich używać. Wtedy zamiast podania ręki na powitanie, bardziej taktowne będzie stwierdzenie: „jestem szczęśliwy/a, że mogę cię poznać”.
  • Zastanów się nad tym co mówisz. Jeśli w pobliżu jest opiekun osoby z niepełnosprawnością, nie zwracaj się do niego, tylko bezpośrednio do swojego rozmówcy. Nie dopytuj o rzeczy, o których dana osoba wyraźnie nie chce mówić albo istnieje duże prawdopodobieństwo, że nie będzie chciała. Tak jak Ty niekoniecznie chcesz ze wszystkimi rozmawiać o dramatycznym rozstaniu z eks, tak ona nie musi rozprawiać o przebytych operacjach czy wizytach w szpitalu. Szanuj prywatność. Po prostu. 
  • Nie pomagaj na siłę. Bardzo często osoby z niepełnosprawnością chcą być i są w jak najwyższym stopniu samodzielne. Zanim zaczniesz pomagać, po prostu zapytaj czy taka pomoc jest potrzebna. I na odwrót – kiedy zostaniesz poproszony o pomoc, zachowaj się uprzejmie i po prostu w miarę możliwości tej pomocy udziel. 

1. KSIĄŻKA “Powiedz to w mig” R. Janciauskaite | 2. KSIĄŻKA “Patrz mi w oczy. Moje życie z zespołem Aspergera” J. Elder Robison | Instagram Paoli Antonini @paola_antonini

Jakie są rodzaje niepełnosprawności? Dobrze to wiedzieć

  • Niepełnosprawność fizyczna 

W tej grupie znajdują się takie choroby, jak paraplegia (całościowe porażenie poprzeczne dwukończynowe dotyczące najczęściej kończyn dolnych), tetraplegia (paraliż wszystkich kończyn spowodowany najczęściej uszkodzeniem kręgosłupa w odcinku szyjnym), hemiplegia (porażenie połowicze, charakteryzuje się całkowitym zniesieniem siły mięśniowej jednej strony ciała). Poza trzema wymienionymi schorzeniami zaliczamy tu amputacje i choroby reumatyczne. 

Osoby z tej grupy najczęściej poruszają się na wózkach. Przede wszystkim nie należy tych wózków popychać, a nawet dotykać bez pozwolenia. Są ich własnością i nawet jeśli chcemy pomóc, najpierw należy zapytać czy możemy to zrobić. Witając się nie przykucaj, nie pochylaj się, nie klękaj. Wróć do początku tekstu – przywitaj się uprzejmymi słowami, a jeśli Twój rozmówca sam wyciągnie dłoń na powitanie, oczywiście odwzajemnij uścisk. 

Jeśli osoba, z którą rozmawiasz porusza się o kulach, pamiętaj że potrzebuje ona ramion, aby utrzymywać równowagę. Nie chwytaj jej za ręce czy pod rękę. Osoby mające trudności z poruszaniem się opierają się czasem o drzwi, aby je otworzyć. Otwieranie im drzwi zza ich pleców lub otwieranie  ich znienacka może spowodować upadek. 

  • Niepełnosprawność narządu zmysłów 

Tutaj mamy do czynienia z osobami niewidomymi i niedowidzącymi oraz niesłyszącymi i niedosłyszącymi

Kiedy rozmawiasz z osobą niewidomą, przedstaw się, powiedz jaką pełnisz funkcję (kolega z klasy, ochroniarz, recepcjonistka). Opowiedz co chcesz zrobić, zapytaj czy możesz (na przykład: „oprowadzę Cię po naszym hotelu, czy masz na to ochotę?”). Idąc, opisuj otoczenie: „za chwilę będziemy wchodzić po schodach” albo „przechodzimy przez obrotowe drzwi”. Jeśli osoba niewidoma jest z psem, zawsze idź po przeciwnej stronie. Kiedy zostawiasz ją i masz zamiar się oddalić, uprzedź o tym, powiedz gdzie jest, którędy powinna iść dalej i zaprowadź do ściany, stołu czy innego punktu orientacyjnego. 

Podczas spotkania z osobą niesłyszącą, jeśli nie znasz języka migowego, posługuj się po prostu kartką papieru i długopisem albo telefonem. Jeśli dana osoba nosi aparat słuchowy, jest on dostosowany do normalnego poziomu hałasu, nie musisz krzyczeć. Kiedy mówisz, patrz na rozmówcę i staraj się wyraźnie wypowiadać każde słowo, osoby niesłyszące często pomagają sobie w komunikacji patrząc na ruch warg. Jeśli nie zostaniesz zrozumiany/a, powtórz to co przed chwilą mówiłeś/łaś ale innymi słowami. 

  • Niepełnosprawność intelektualna 

Definiuje się ją jako obniżone możliwości intelektualne (IQ poniżej 70 w skali Wechslera) oraz ograniczoną możliwość przystosowania społecznego. W zależności od deficytów rozwojowych wyróżnia się cztery stopnie niepełnosprawności intelektualnej: głęboki, znaczny, umiarkowany, lekki. Osoby z głębokim i znacznym stopniem niepełnosprawności nie są w stanie funkcjonować bez opiekuna. Pamiętaj o tym co mówiłam na początku – podczas rozmowy nie kieruj słów do opiekuna, a bezpośrednio do rozmówcy. Wyrażaj się w sposób jasny i łatwy do zrozumienia. Zadawaj pytania, interesuj się tym co dana osoba chce przekazać. Każdy lubi kiedy poświęca mu się uwagę 🙂 

  • Choroby neurologiczne

Stwardnienie rozsiane (SM), mózgowe porażenie dziecięce (MPD), udar mózgu, epilepsja, choroba Parkinsona. 

Jeśli zdarzy Ci się być świadkiem ataku padaczki (epilepsji) to przede wszystkim musisz wiedzieć, że nie można zrobić nic, by go powstrzymać. Należy natomiast zabezpieczyć osobę nieprzytomną, odsunąć niebezpieczne przedmioty, upewnić się, że nie uderzy się o nic i poczekać aż atak minie.  Nie szarp, nie klep po twarzy, nie podkładaj niczego pod głowę, nie wkładaj jej niczego do szczęk.  Kiedy atak minie, człowiek może być zdezorientowany, zawstydzony. Postaraj się zapewnić mu jak najbardziej odosobnione, spokojne miejsce. 

  • Zaburzenia psychiczne 

Anoreksja, depresja, nerwica, schizofrenia, lęki, histerie, natręctwa. 

W przypadku osób z zaburzeniami psychicznymi najczęściej nie zorientujesz się, że rozmówca ma problemy związane ze stanem umysłowym. Jeśli choroba nie przejawia się agresywnymi zachowaniami (a zazwyczaj nie przejawia się), zachowuj się po prostu tak jak podczas kontaktów z innymi znajomymi. Jeśli widzisz coś niepokojącego w tym co rozmówca mówi i robi, daj się wygadać, zadawaj pytania w stylu: „opowiedz co się wydarzyło”, „czy mogę jakoś pomóc”. Zasygnalizuj, że jej zachowanie jest NATURALNE: „rozumiem, że to dla ciebie trudna sytuacja”.  Podziękuj za zaufanie. 

O schizofrenii, tym jak czują się chorzy i jak powinno reagować otoczenie świetnie opowiadała Cecilia McGough podczas wykładu „Im not a monster” na TEDx (podlinkowałam go na końcu artykułu). 

  • Zaburzenia metaboliczne

Cukrzyca, choroba Leśniewskiego – Crohna 

Kiedy słyszymy „metobolizm”, najczęściej kojarzymy to z dietą. Tymczasem choroby metaboliczne to szerokie pojęcie obejmujące wiele schorzeń. Łączy je jedno – zaburzenia metabolizmu, czyli procesu przemian substancji chemicznych w organizmie. Kiedy przebywasz z osobą cierpiąca na któreś z tych schorzeń, szczególnie kiedy udajecie się na wspólny posiłek, czy zapraszasz ją na obiad albo kolację, zapytaj co może jeść, czego nie, poproś żeby pomogła Ci (w przypadku cukrzycy) określić indeks glikemiczny jedzenia. Zapytaj czy ma ze sobą niezbędne leki. 

  • Zaburzenia układu oddechowego i krążenia 

Choroby serca, astma.

Kiedy ktoś ma przy Tobie atak astmy, przede wszystkim zapewnij mu dostęp świeżego powietrza. Jeśli atak ma związek z alergią, postaraj się szybko usunąć alergen (przenieś kota do innego pokoju, wynieś pylący bukiet kwiatów itd). Podaj środek, który rozszerza oskrzela. Każdy astmatyk powinien mieć go przy sobie. Włóż końcówkę inhalatora do ust i psiknij – na początku wystarczy raz, jeśli po kilku minutach duszności nie zaczną ustępować, trzeba zabieg powtórzyć. Jeśli atak jest silny, nie widzisz poprawy, jak najszybciej wezwij pogotowie. 

  • Rzadkie choroby genetyczne 

Według definicji są to schorzenia występujące u nie więcej niż 5 na 10 000 osób. To choroby dziedziczne, zagrażające życiu lub powodujące przewlekłą niepełnosprawność. Są wśród nich między innymi mukowiscydozą, hemofilia, aspartyloglikozaminuria, ceroidolipofuscynoza czy leukodystrofia metachromatyczna

  • Nowotwory 

Osoby chore na nowotwory, mimo że nie widać tego na zewnątrz, mogą źle się czuć, być osłabione. Jeśli ktoś poprosi Cię o ustąpienie miejsca w autobusie albo przepuszczenie w kolejce, postaraj się być wyrozumiała/y. Ustąp, zapytaj czy wszystko w porządku, czy możesz jeszcze jakoś pomóc. 

  • Otyłość 

Chorobliwa otyłość jest rodzajem niepełnosprawności, utrudnia codzienne funkcjonowanie, prowadzi do poważnych chorób serca, nadciśnienia, cukrzycy. W towarzystwie osób z nadwagą nie poruszaj jednak tematów diety czy zdrowego żywienia jeśli nie zostałeś/łaś o to poproszona. One doskonale wiedzą na czym polega problem, ale jest on zbyt złożony, żeby rozwiązać go kilkoma pouczającymi zdaniami. 

1. KSIĄŻKA “Zespół Downa… trudniejsze życie, piękniejszy świat” M. Chmiel| 2. E-BOOK “Cela. Odpowiedź na zespół Downa” A. Sobolewska

Pies asystent i pies przewodnik – to powinnaś/powinieneś wiedzieć

Osoby z niepełnosprawnościami, szczególnie niewidome i niedowidzące możemy spotkać w towarzystwie psów. Przede wszystkim należy wiedzieć, że kiedy psy są w pracy (a kiedy widzimy je na ulicy, w supermarkecie czy urzędzie to na sto procent w niej są), nie wolno ich zaczepiać, głaskać, dotykać, wołać. Zachowujemy się jakby ich nie było, nie rozpraszamy w żaden sposób ich uwagi. Taki pies ma prawo, a nawet obowiązek towarzyszyć swojemu panu właściwie wszędzie, poza małymi wyjątkami. Nie można wyprosić go z kawiarni, urzędu, czy sklepu spożywczego, gdzie zazwyczaj „zwykłe” psy nie mają wstępu. Są świetnie wyszkolone i spokojne, więc nie obawiaj się, że zaczną zachowywać się agresywnie. Jeśli ten temat Cię interesuje, to tutaj znajdziesz dokładne informacje odnośnie miejsc, w które można zabierać psy. 

Jaka jest różnica między psem asystentem, a psem przewodnikiem? 

  • Pies asystent szkolony jest do pomocy osobie z niepełnosprawnością, najczęściej ruchową w codziennych czynnościach, takich jak zakładanie ubrań, przynoszenie przedmiotów, zapalanie światła itp 
  • Pies przewodnik natomiast pomaga tylko osobom niewidomym i niedowidzącym w poruszaniu się w przestrzeni publicznej. 

Pamiętaj, ze osoby z niepełnosprawnościami chcą być traktowane tak jak pozostali członkowie społeczeństwa. Nie postrzegaj ich jedynie przez pryzmat choroby. Jeśli trzeba, udziel pomocy, zapytaj co możesz dla nich zrobić, zapewnij jak najlepsze warunki do funkcjonowania, ale poza tym komunikuj się i rozmawiaj tak samo jak z pozostałymi kolegami i znajomymi. 

Obejrzyj:

Przeczytaj:

Pies asystent i pies przewodnik/przepisy prawne